‘De Oekraïense LHBTI-gemeenschap kan onze hulp goed gebruiken’

Interview / Frank van Dalen

Hij was voorzitter van COC Nederland en van de Amsterdamse gaypride. Tegenwoordig is Frank van Dalen vicepresident van InterPride en voorzitter van de LHBT-commissie van de Liberale Internationale. We spraken hem over het associatieverdrag, het referendum op 6 april en de huidige leefomstandigheden van Oekraïense LHBTI’s.

Om met de deur in huis te vallen. Wat ga jij op 6 april stemmen? ‘Ik stem voor.’

Ben je ooit zelf in Oekraïne geweest? ‘Ik bezocht Oekraïne voor het eerst in 2005. Het was een bijzondere ervaring. Op de middelbare school had ik al eens een uitgebreid werkstuk gemaakt over de ramp bij de kerncentrale Tsjernobyl. Het was bijzonder om die locatie eindelijk te bezoeken. Ook was het vlak na de Oranjerevolutie. De eerste keer dat de bevolking in opstand kwam en dat de richting van het land, pro-Russisch of pro-Europees, centraal stond. Politieke intriges, rechtszaken, corruptie, moord en een land balancerend op de rand van een burgeroorlog, het was een politieke thriller van jewelste. En natuurlijk het Eurovisie Songfestival dat toen plaatsvond en waar ik de keuze had uit kaarten voor de halve of de hele finale. Ik koos de verkeerde kaart en heb Nederland dus niet zien optreden.’

Was dat de enige keer dat je er was? ‘Nee. Ik ben later nog een paar keer terug geweest. Ik ben het land, ondanks al zijn problemen, gaan waarderen. Ik heb er vrienden gemaakt. Heb er vanuit mijn rol binnen de Liberale Internationale contacten mogen opdoen met Oekraïense politici. En natuurlijk het gevecht voor betere homorechten.’

Grote delen van de Oekraïense samenleving proberen een nieuwe toekomst te bouwen

Wat spreekt je zo aan aan het land? ‘Het is een land dat letterlijk op de grens ligt tussen het vrije Westen en het autocratische Rusland. In een democratie beslist de meerderheid, waarbij rekening wordt gehouden met de minderheid. Maar als de meerderheid kiest voor een oriëntatie op het Westen, dan hebben zij die zich willen richten op het Oosten het nakijken. Hoe je het ook wendt of keert. Dat is een enorm spanningsveld. Het is boeiend om de wilskracht te zien van grote delen van de samenleving om zich te ontworstelen aan het verleden en een nieuwe toekomst te bouwen.’

Maar dat gaat niet vanzelf? ‘Nee. Dat kun je wel zeggen. De obstakels zijn gigantisch. De economische situatie is allerbelabberdst, het gemiddeld maandinkomen nog geen 200 euro, de corruptie groot, de macht in handen van oligarchen die bij verandering veel te verliezen hebben. De democratie is nog onvolwassen en zo kunnen we nog wel even doorgaan.’

Klinkt als een hopeloze zaak? ‘Nee. Dat vind ik niet. Als liberaal geloof ik in de kracht van het volk. De bevolking van Oekraïne heeft dat als geen ander laten zien. Niet alleen in 2004 gingen ze de straat op, ook in 2014 stond het volk op tegen de regering. Er vielen doden, maar men week niet. En het had resultaat. President Viktor Janoekovitsj werd afgezet en is nu voortvluchtig. Dat neemt niet weg dat er nog een lange weg te gaan is, maar met twee revoluties in nog geen tien jaar moeten we hoop houden.’

Het lijkt me handig om Rusland letterlijk een beetje op afstand te houden

Wat doet de Liberale Internationale daar eigenlijk mee? ‘Voor de Liberale Internationale is glashelder dat de toekomst van Oekraïne in Europa ligt. Het land heeft recht om zichzelf te ontwikkelen tot een welvarende natie. Daar kan Europa bij helpen. Het associatieverdrag is daarvoor een instrument. Voor liberalen staat vrijheid centraal. Oekraïne bevindt zich letterlijk op het snijvlak van vrijheid en onvrijheid. We moeten zorgen dat het muntje de goede kant opvalt. Niet voor niets dat Hans van Baalen [VVD Europarlement en president van de Europese liberale ALDE Partij – red.] de demonstranten op Maidan een hart onder de riem heeft gestoken. In Nederland zijn zowel D66 als VVD lid van de Liberale Internationale en beide zijn vóór het associatieverdrag.’

Daar denken heel veel mensen heel anders over? ‘Dat weet ik. En dat snap ik ook wel. Maar mijn leven lang zet ik mij in voor het recht op individuele vrijheid. Daar hoort een staat bij waar de democratie goed is ontwikkeld, de rechtsstaat functioneert en iedereen gelijke kansen heeft op intellectuele en economische ontwikkeling. Oekraïne is nog lang niet zover. Maar met onze hulp kunnen we dat proces versnellen. Dat gun ik de mensen in Oekraïne. En het lijkt me wel handig om Rusland letterlijk een beetje op afstand te houden.’

En voor de homo’s en lesbiennes? ‘Die zijn net zo strijdvaardig als de demonstranten op Maidan. In 2014 werd de gaypride nog verboden. Toch gingen ze, met alle risico’s van dien, de straat op. Vorig jaar kregen ze wel politiebescherming. Dat was een belangrijke stap. Oekraïne is nog een homofobe samenleving. Het is de laatste jaren zelfs wat slechter geworden. Het aantal ultranationalistische rechtse groepen die het ook hebben gemunt op homoseksuelen is gestegen van 30 tot 74. En in 2014 ging een bioscoop waar een LHBTI-film werd vertoond als onderdeel van een jongerenfestival in vlammen op. Kortom, een beetje hulp kan de gemeenschap wel gebruiken.’

Die hulp is Europa? ‘Hmm. Nou, Europa heeft als onderdeel van de visumregelingen de eis voor anti-discriminatiewetgeving aangaande seksuele oriëntatie laten vallen nadat het Oekraïens parlement de wet had afgewezen. Dat was wel teleurstellend. De oorlog in Oekraïne werd als excuus gebruikt.’

Discriminatie op basis van seksuele oriëntatie op de werkvloer is in Oekraïne inmiddels verboden op de werkvloer

Is dat niet een valide argument? ‘Nee. Juist niet. Europa had een krachtig signaal moeten geven dat er met onze rechten niet te marchanderen valt en al helemaal niet dat ze onderhandelbaar zijn.’

Maar dan toch het associatieverdrag? ‘Ja. Want daarin worden naast handel ook afspraken gemaakt over een beter functionerende rechtstaat. Wat mij betreft houden we zowel de regering in Kiev als de Europese gemeenschap daaraan. Met dat verdrag in onze handen kunnen we strijden voor een betere positie van LHBTI’s in Oekraïne. Ik vind dat een mooi streven.’

En concrete resultaten? ‘Die zijn er ook. In het actieplan voor mensenrechten van de Oekraïense regering is opgenomen om in december 2016 met een wetsvoorstel te komen om het geregistreerd partnerschap te regelen voor koppels van gelijk geslacht. Tevens is discriminatie op basis van seksuele oriëntatie op de werkvloer sinds eind vorig jaar verboden. Ook zouden er hatecrime-wetten moeten komen. Dat is wat mij betreft vooruitgang.’

Wanneer zien we je weer in Oekraïne? ‘Ik hoop dit jaar tijdens de gaypride in Kiev namens InterPride. Oekraïense LHBTI’s hebben de solidariteit van de internationale LHBTI-gemeenschap nog hard nodig.’